Boerderijen

De Huisselingse boerderijen

Namen van boerderijen en woonhuizen in Huisseling

De oudste boerderij van Huisseling

Van riet naar pannen

533 jaar Hofstad De Gansheuvel

Boerderij van het jaar verkiezing in 2003

Vergane glorie

 

De Huisselingse boerderijen
Inleiding
Huisseling is bekend om zijn oude boerderijen die, vaak prachtig gerestaureerd, het beeld van het dorp bepalen. Van de circa 45 boerderijen die er in het midden van de 19e eeuw waren zijn er nog 24 in (bijna) originele staat bewaard gebleven. Daarnaast kende Huisseling een beperkt aantal burgerwoningen en openbare gebouwen. Soms is er een moderner begin twintigste-eeuws voorhuis aan de oude boerderij vast gebouwd.
Om de geschiedenis van de Huisselingse boerderij na te gaan, is het allereerst van belang om te weten dat er eigenlijk geen typische Huisselingse boerderij is. Globaal hoort de boerderij tot het ‘Saksisch’ boerderijtype dat kenmerkend is voor het vruchtbare kleigebied van het Maasland. Dit strekt zich uit over het noordoosten van de provincie Noord-Brabant, maar heeft ook sterke overeenkomsten met het Land van Maas en Waal. De verschillen met het ‘Frankische’ type op het Brabantse zand zijn groot.

De middeleeuwse boerderij
Het Huisselingse bouwtype is het resultaat van elkaar opvolgende bouwkundige ontwikkelingen in een ver achter ons liggend agrarisch verleden. De eerste bouwwerken bestonden slechts uit rechthoekige ruimten, opgebouwd uit rechte takken die van de grond tot de nok reikten. In principe was dat niet meer dan een dak dat op de grond rustte. Dit dak werd bedekt met stro dat overal ruim voorhanden was. In die tijd vond men hygiëne niet belangrijk en woonden mens en dier in dezelfde ruimte. Deze primitieve boerderij wordt aangeduid als het hallehuis.

In de loop der eeuwen evolueerde deze boerderijvorm langzaam in de richting van de bouwwijze die we nu nog kennen. Er ontstonden buitenwanden, zodat de kap los van de grond kwam te staan. Uiteraard bestonden deze wanden uit houten takken waartussen stro gevlochten werd. Later werd het dak gedragen door het veel duurzamer eikenhout en ontstond er een gebintenconstructie. De vloer was van aangestampte aarde of leem. Achter in een hoek stonden een paar varkens, één of twee koeien, een schaap of ezel, terwijl de kippen overal rond konden lopen. ’s Nachts sliepen de bewoners op een ondergrond van stro. Altijd hing er een geur van mest, dieren en ongewassen mensen. Er werd in die tijd dan ook aanzienlijk minder aandacht besteed aan de luchtkwaliteit. De kookplaats bestond uit een kring van stenen waarin vuur werd gestookt. In het dak boven de vuurplaats was een gat uitgespaard, het rookgat, om een groot deel van de rook af te kunnen voeren. Het vuur van de kookplaats zorgde tevens voor een klein beetje licht in de donkere boerderij, waarin destijds nog geen ramen waren aangebracht. De rook van het kookvuur verjoeg lastige vliegen, muggen en andere insecten.

In de Middeleeuwen werden de buitenwanden van takken en stro dichtgesmeerd met koeienstront en kleiachtige leem. Ook beseften de bewoners dat hun leefruimte gescheiden moest worden van het stalgedeelte. Er werden wanden tussen het stal- en woongedeelte geplaatst. Alleen de zolder boven het woongedeelte was nog één geheel met de hooi- en strozolder.

Door de vele brandbare bouwmaterialen ging men vanaf de 15e eeuw (ook vanwege brandveiligheid) een schouw en schoorsteen metselen van baksteen. Vaak maakte de stookplaats deel uit van de brandmuur. Dit was een gemetselde muur tussen het woon- en stalgedeelte die helemaal tot de nok van het dak reikte. Hier werd nog lang op een open vuur gestookt. Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor het vee. Als hulpmiddel voor het vervoeren van de zware ketel met veevoer, gebruikte men vaak een zware houten draaiboom die naast de schouw was opgesteld. Pas in de vorige eeuw werd het open vuur uiteindelijk vervangen door de kachel of het fornuis. De gevlochten buitenwanden werden steeds meer uitgevoerd door halfsteens of steens metselwerk en het strooien dak maakte plaats voor een duurzamer rieten dak. De zijmuren werden ‘opgetild’, waardoor het dak een knik maakte.

De boerderijen vanaf de 17e eeuw
In de loop der tijd ontstond er door veranderende woon- en leefeisen de behoefte aan meer leefruimte en aan meer afzonderlijke kamers. Dit evolueerde in verschillende boerderijvormen. In de buurt van de Maas, zowel aan de Gelderse zijde als de Brabantse zijde, werd de benodigde uitbreiding gerealiseerd door het woongedeelte in zijwaartse richting te vergroten. In het geval van zo’n uitbreiding naar één zijde, waarbij de noklijn van bovenaf gezien een L-vorm vertoont, spreekt men van een ‘krukhuis’. Echter bij een uitbouw naar twee zijden ontstond een aparte dakconstructie dwars op de kap van het achterhuis. Bij deze bouwwijze wordt wel gesproken van een ‘dwarshuis’ of ‘T-huis’, vernoemd naar de vorm van de noklijn van boven gezien.

Dit type boerderij komt veel in Huisseling voor. Kenmerkend is dat de achterkant uit praktische redenen meestal aan de doorgaande weg is gelegen. De voorgevel, voordeur en hoge ramen van het woongedeelte zijn naar het land toe gericht. Het situeren van de boerderij met de achterkant naar de weg kan mogelijk ook worden verklaard vanwege oude belastingtechnische oorzaken. Soms werd de boerderij zó gesitueerd, dat de voorgevel op de kerk uitkeek.
Het type boerderij wijkt sterk af van de langgevelboerderijen in de rest van Brabant. Dit boerderijtype heeft alle ramen en deuren naar de weg gericht, waardoor de passant als het ware uitgenodigd wordt om aan te kloppen. Dit type komt veelvuldig voor op de zandgronden in heel Noord-Brabant en is van oorsprong ontstaan uit de Frankische boerderijvariant.

De keuken, het belangrijkste gedeelte van de boerderij
In het gewone ‘bescheiden’ huistype bevinden mensen en dieren zich binnen vier muren en onder één dak. De breedte is bijna altijd 13 meter, de lengte varieert naargelang de welstand van de boer en het aantal koeien. De voorgevel is meestal hoger dan de achtergevel, maar hoog genoeg om de kar met hooi door te laten. Is deze muur te laag dan laat men de achterdeuren inspringen om de vereiste inrijhoogte te halen. Meestal staan rechts de koeien, links de paardenstallen en de hokken voor de varkens. Boven de paardenstal in ‘het veeke’ zitten de kippen, die met een ‘kippenleerke’ naar buiten konden. Natuurlijk zijn er ook diverse varianten mogelijk. Zo zijn er boerderijen die niet met de achtergevel, maar met de zijgevel naar de weg staan zoals dat bij de langgevelboerderijen standaard is. Op die manier lag ‘de deel’ dwars op de boerderij en niet in de lengterichting zoals gebruikelijk. Voorbeelden zijn Hamstraat 8 en Hoekstraat 1 (ooit verbouwd van middenlangsdeel naar dwarsdeel).

De verschillende keukens vormen volgens Jan Elemans het belangrijkste deel van het huis. De ‘geut’ ofwel de spoelkeuken behoort tot het bedrijfsgedeelte. Naast de geut zit de zijdeur. Via de gangdeur bereikt men het woongedeelte van het huis. Rechts de ‘binnengeut’ waar men de zuivelproducten bereidde en bewaarde. Vanuit de binnengeut kon men via een luik met een keldertrap naar de kelder. Op het luik zit de trap naar de opkamer. Verder had men in het voorhuis een ouderslaapkamer en de voorkeuken, waar men leefde en die eigenlijk als de huidige woonkamer fungeerde. Deze is helder verlicht met één of twee grote ramen. Tot slot de vierde keuken van het huis, de achterkeuken. Hier werd gekookt en gegeten, gewassen en gestreken, gebeden en kaart gespeeld. De ligging is dicht bij de stal zodat men de beesten kon horen. Het vormde het belangrijkste gedeelte van het huis.

Cultuurverschillen
Door de betrekkelijke isolatie van de omgeving en de aanhoudende strijd met het water, was de Huisselingse boer waarschijnlijk wat stugger en meer gesloten dan zijn collega op de zandgronden. Om natte voeten te voorkomen werden de boerderijen op een verhoging gebouwd met een geleidelijk afschot naar het achterhuis. Vanaf de weg loopt meestal een grindpad dat de bezoeker helemaal langs de zijgevel naar de voordeur leidt. De voordeur werd echter niet vaak geopend, met uitzondering voor de dokter of de pastoor en voor rouw en trouw.

Enkele typische bouwkenmerken
Er zijn enkele aspecten aan de Huisselingse boerderij waarmee zij zich onderscheidt van andere boerderijen van hetzelfde type. Zo zijn het ‘uilengat’ en de ‘oogvormige’ raampjes in de grote achterdeuren typisch Huisselings. Waarom deze ramen in deze typische vorm werden uitgevoerd is niet meer te achterhalen. Het is aannemelijk dat de plaatselijke aannemer of de timmerman verantwoordelijk was voor de uitvoering van deze opvallende raampjes. Het kan echter ook een cultuuraspect zijn omdat de raampjes voorkomen in boerderijen van verschillende leeftijden. Uilengaten zijn nog te vinden aan de Woordstraat 2 en Heuveleindstraat 6. Hein Elemans schreef een interessant artikel over de Huisselingse oogjes in ‘Bijzondere staldeurramen’.

 

De achtermuur van de boerderij was relatief laag waardoor er niet altijd hoge deuren in konden worden aangebracht. Dit loste men op door de hoge achterdeuren iets naar binnen op te schuiven. In het oosten van Nederland zette men de achterdeuren zelfs nog iets verder naar binnen, wat resulteerde in een afdak boven de grote achterdeuren, de zogenoemde onderschoer of onderschuur. Ook dit type komt voor in Huisseling. De grote deuren hadden een ingebouwd kleiner loopdeurtje. De grote deuren vielen in de ‘pelker’ (houten middenstaander) die eenvoudig kon worden weggenomen om grote karren binnen te laten. Oorspronkelijk bestond het gedeelte boven de grote staldeuren uit houten gepotdekselde planken. Dit zijn planken die elkaar in het horizontale vlak gedeeltelijk overlappen. Meestal helde dit houten vlak iets naar voren en in het midden boven de grote achterdeuren zat het hooiluik.

De boerderijen hadden geen dakgoten. Om het negatieve effect van opspattend regenwater, dat op de grond valt tegen te gaan, werden rondom de boerderij de muren van de grond tot vaak wel een meter hoogte voorzien van een smeerlaag van specie, ook aangeduid als smeerplint. Waren de daken oorspronkelijk geheel van stro of riet, later werd het riet op het onderste gedeelte van het dak vervangen door dakpannen. In het begin met de gewelfde Hollandse pan en later ook wel de vlakkere en modernere muldenpan. Om inregenen te voorkomen werd de nok van het rieten dak dicht gelegd en aangesmeerd met gebakken nokvorsten.

Vlaamse schuren
Oorspronkelijk werden langsdeel- of Vlaamse schuren gebruikt voor de opslag van graan dat werd verzameld door kloosters en andere ‘tiendheffers’. Later werden de schuren ‘standaard’ bij de meeste grotere boerderijen. De schuren werden gebruikt voor de winteropslag van landbouwproducten en materieel.
Het zijn drie-beukige schuren met een grote langsdeel. De onderlinge variatie is groot. Standaard zit er zowel aan de voor- als achterzijde een staldeur, waardoor men met paarden en kar door de schuur kon rijden. Meestal zijn de deuren links of rechts van het midden geplaatst of op de hoek, waardoor er een zogenaamde hoekgevel ontstond. Omdat de zijbeuken soms verschillend van breedte waren kreeg de schuur een asymmetrisch aanzicht. Traditioneel zijn de schuren van hout en met stro of riet gedekt. De vier nog aanwezige schuren zijn allen van baksteen en met pannen of golfplaten gedekt. Meestal is de gebintconstructie nog wel origineel. De meest bijzondere schuur is die van Grotestraat 59. Verder zijn er nog langsdeelschuren aan Daalderstraatje 2 en Hamstraat 2.

 

 

Rosmolens
Een rosmolen is een molen waarbij de aandrijvingkracht wordt geleverd door een paard (ros) of een ezel. In het verleden waren er boerderijen die zelf een rosmolen hadden maar meestal stond er in een dorp een grotere rosmolen, vaak aangedreven door twee paarden. Het principe van het malen is hetzelfde als bij andere molens. De rosmolen werd voor uiteenlopende doeleinden gebruikt: het malen van graan tot meel, het uitpersen van zaden tot olie, het karnen van boter of bemaling van water. De grotere rosmolens waren bouwsels waarin de molenstenen over elkaar rolden of schuurden, terwijl het paard of het stel paarden buiten het bouwwerk liep. De aandrijving gebeurde dan via een balk die aan de top van het dak bevestigd was en waaraan verticaal naar beneden een ‘boom’ bevestigd was waaraan beneden een tandwielmechanisme was gemaakt.
In Huisseling stonden in de 19e en 20e eeuw rosmolens bij de volgende boerderijen: Daalderstraatje 2, Grotestraat 38 (Heinenhof), Heuveleindstraat bij Flip de Bruijn (zelfs voor 2 paarden!), Weegstraatje 1, Burg. Van de Wielstraat 1.

Bakhuizen
De meeste boerderijen hadden, inpandig of uitpandig, een oven voor het bakken van eigen brood. De boer van destijds was ook bakker en met de ‘bakkers’ in de buurt had men goede afspraken. In de regel bakte men slechts één keer per week brood. Men bakte op verschillende dagen en als men dan een brood tekort kwam kon men er bij de buren eentje bijzetten. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog (1914) werd vanwege de voedselregelingen het zelfbakken bij wet verboden. Het dorp kreeg zijn eerste echte bakkers en weinig boeren pakten na 1918 het bakkersvak weer opnieuw op.

 

Het jeugdverhaal van Jan Coenen
“Vlak voor zijn overlijden in 2009 schreef Jan Coenen voor zijn kleinkinderen ‘het verhaal van zijn jeugd’ op. Hieruit is op diverse plaatsen in dit boek geput. Het handelt over de periode tussen de twee wereldoorlogen en het beschrijft hoe er werd gewoond in de (zeker niet modale) boerderij aan
Woordstraat 18. De keuken bevond zich in het achterhuis, plus een bergplaats waar de trap naar de zolder begon en waar het grote fornuis stond. Hier werd wekelijks een grote berg vuile was gekookt. Ook was er de bijkeuken, de geut genaamd, waar de koperen pomp hing boven de granieten gootsteen. Waterleiding was aan de Woordstraat onbekend, evenals telefoon. Er was wel elektriciteit, met in de hele straat drie straatlantaarns. In het achterhuis bevond zich de zijdeur, waardoor iedereen het huis binnenkwam. Slechts weinigen belden aan bij de dubbele voordeur, die ’s nachts werd afgegrendeld met een ijzeren staaf vanwege de Osse Bende.”

“Als je de zijdeur binnenging kwam je voorbij de wc. Toiletpapier was er niet, wel een stapel kranten om je billen af te poetsen. Naast de wc begon direct de koeienstal, met vooraan de zes melkkoeien, verder het grotere jongvee, met de koppen naar de deel gericht. Ervoor liep de groep waar de beesten werden gevoerd. De deel met de harde lemen dorsvloer besloeg het grootste deel van de ruimte. Via een grote achterdeur kon je met paard en kar binnenrijden, echter dat gebeurde alleen in de hooitijd om de ladingen hooi te lossen. Dan werd de boerderij tot de nok volgepropt met het wintervoer. Wij moesten als kinderen dan mee naar boven voor het ‘pakken’, zoveel mogelijk heen en weer lopen en springen om het hooi samen te persen. Aan de overzijde van de deel was de paardenstal, een hok voor de jonge kalveren en een ruimte om de voederbieten op te slaan. Achter de boerderij was de grote schuur met een rij varkenshokken, een ruimte voor jongvee en een wat grotere ruimte waar de korenschoven tot aan de nok toe waren opgestapeld. Het achterste deel functioneerde als karschuur, waar de lange en de korte kar waren gestald.”

 

Vijf en veertig jaar Huisseling opgetekend door Mia Königs (2011)
“Nadat zij samen een carrière hadden opgebouwd in Parijs en New York, kwamen Joep en Mia Königs in 1965 weer terug naar Nederland. Hierbij een deel van het verhaal dat Mia speciaal voor dit boek schreef:
‘Het Brabantse land trok ons bijzonder aan. In die tijd stonden, mede door de ruilverkaveling, nogal wat boerderijen in de verkoop. Via een advertentie kwamen we in Huisseling terecht waar ‘Burgemeester van de Wielstraat 1’ te koop werd aangeboden. Jan en Marie van der Horst hadden hun kippenbedrijf beëindigd en waren al van start gegaan met de bouw van hun nieuwe behuizing op de Boschakker. Ondanks het minimale comfort was het voor ons liefde op het eerste gezicht, beseffend dat na de aankoop ons nog heel wat werk te wachten zou staan.
We waren jong en namen veel ongemak voor lief. Geen centrale verwarming en geen riolering. De aanwezige gierkelder was iets dat ons tot op dat moment volkomen onbekend was en de houten ‘poepdoos’ deed zelfs nostalgisch aan. De badkamer bestond in het nieuwe door ons zo begeerde
onderkomen uit een verplaatsbaar zinken bad op pootjes.
In de grotere plaatsen waren badhuizen in zwang, maar in Huisseling en verre omgeving ontbrak deze ’luxe’. Gas was slechts voorhanden in de vorm van flessen zogenaamd Butagas en de elektrische installatie in het huis bestond uit een elektriciteitskastje met één zekering van 6 ampère.
Een zekere bijzondere luxe was de telefoonaansluiting waar omringende buren zo nu en dan gebruik van maakten. Het destijds gebruikelijke potje naast het toestel nodigde uit voor een bijdrage aan de telefoonkosten van het nummer 720. Binnen werd de zogenaamde ‘knechten-kamer’ omgebouwd tot
slaapvertrek en twee aparte kamers uit het voorhuis tot een grote zitkamer. De opkamer en gewelfde kelders lieten we vanwege historisch oogpunt in de authentieke staat, inclusief de ingebouwde drie bedsteden.”

“In de tegenwoordige tijd zullen jongeren zich er nauwelijks van bewust zijn dat hun grootouders geen verwarming hadden. In ons pand bestond de verwarming uit een paar olievaten die tegen de buitengevels bevestigd waren. In die tijd was dat toch al min of meer een luxueuze verwarming van
het huis. Bij de restauratie en de onvermijdelijke modernisering van bepaalde onderdelen hebben we steeds getracht het historische karakter te behouden. Dat we daarin zijn geslaagd bewijst de status van de boerderij als gemeentelijk monument.”

 

Een nieuwe generatie boerderijen
Ongeveer halverwege de vorige eeuw veranderde op het platteland geleidelijk de wijze van bedrijfsvoering en de manier van bewoning. De pomp werd vervangen door een kraan, er kwam beter sanitair en het comfort nam toe. Via de landbouwvoorlichting, mechanisatie, veevoederindustrie en ruilverkaveling kwam de bedrijfsvoering in de 2e helft van de 20e eeuw op een hoger peil, geschikt voor massaproductie en specialisatie. In de beginjaren zestig vond in het buitengebied van Huisseling de ruilverkaveling plaats. Er werden ruilverkavelingboerderijen gebouwd, volgens een type boerderij dat in het hele land voorkomt. Later werden door de toenemende vraag naar productie nog grotere schuren en stallen gebouwd met vaak grote vrijstaande woonhuizen. Riet en pannen werden vervangen door golfplaten. Hiermee verdween definitief de streekeigen bouwwijze van de traditionele boerderij.

naar boven

 

Namen van boerderijen en woonhuizen in Huisseling
Beemdenweg 4: De Vossenkamp (naar een veldnaam).
Contre Escarpe 1: De Zwarte Raaf (voormalig café).
Contre Escarpe 2: Het Doktershuis (Gebouwd als dokterswoning en nog steeds zodanig in gebruik).
Daalderstraatje 2: ’t Heerehuis (oude burgemeesterswoning).
Den Dam 2: Den Dam (naar de Huisselingse Dam die Huisseling beschermde tegen hoogwater).
Den Dam 4: De Beers (naar de ‘Beersche Overlaet’). Dit woonhuis is gesloopt.
Doolhof 5: Kleine Steenoven (naar een veldnaam).
Dortestraat 2: Jagershuis (naar de voormalige bewoner, Dhr. van Haren, die graag ging jagen in de polder).
Dortestraat 4: ’t Keyzershof (naar de voormalige bewoners, de familie De Keyzer). Niet meer in gebruik.
Graafsestraat 20: Huize Blankenburg.
Grotestraat 25: De Steenshof (naar een veldnaam).
Grotestraat 35: De Zwaanshof (naam van oude herberg De Swaen).
Grotestraat 38: De Heinenhof (naar de Heinen Elemans).
Grotestraat 46: De Elft (voormalig café aan de Rijksweg in Reek die de familie uitbaatte).
Grotestraat 56: De Boomgaard (vroegere boomgaard van de kerk). Niet meer in gebruik.
Grotestraat 57: De Palmhof.
Hamstraat 9: Semi – Hof (Kleine boerderij). Niet meer in gebruik.
Hamstraat 8a: Den Afsteek.
Heuveleindstraat 4: Steenuiltje.
Hoekstraat 2: De Gansheuvel.
Hongerveldstraat 9: Ceelenhof. Niet meer in gebruik.
Hongerveldstraat 11: ’t Hongerveld (naar een akkercomplex). Sinds een herbouw niet meer in gebruik.
Meerstraat 1: De Meerkes (naar een veldnaam).
Meerstraat 3: Huize Hoogakker (naar een veldnaam).
Nieuwe Erfsestraat 1: De Ganzenwei (naar een veldnaam). Deze boerderij is gesloopt.
De Ringelenburg 1: Ringelenburg (naar het voormalige jachtslot). Deze boerderij is gesloopt.
De Ringelenburg 5: Ringelenburg (naar de boerderij bij het voormalige jachtslot).
Stationssingel 11: Crians. Niet meer in gebruik.
Burgemeester Van de Wielstraat 1: King’s Court (de voormalige bewoners (familie Königs) hadden hier een paardenfokkerij). Niet meer in gebruik. Tegenwoordig heet deze boerderij B&B De Hoeve
Burgemeester Van de Wielstraat 5: Aarensteyn (Naar de voormalige bewoners, de familie Van Aar). Niet meer in gebruik.
Burgemeester Van de Wielstraat 7: De Roesterd (naar een veldnaam).
Woordstraat 22: De Woord (naar een akkercomplex).
Mgr. Zwijsenstraat 5: De Ravenshoeve (boerderij dichtbij Ravenstein).

In het verleden stond er op de plek van de kerk (tot 1626) een boerderij met de naam Achter Hof. In de buurt van Den Dam moet een huis gestaan hebben met de naam ’t Pausinneke. Waar dat stond is nog niet bekend.

Graag horen wij van u of we namen vergeten zijn.

naar boven

 

De oudste boerderij van Huisseling
Op de hoek van de Grotestraat met de Hoekstraat stond tot enkele decennia terug de oudste boerderij van Huisseling. Muurankers in de voorgevel duidden het jaartal 1649 aan. De middenlangsdeel van deze boerderij sloot vrijwel direct bij de woonkeuken aan, terwijl de stalling van vee en varkens in een buitenstijlruimte plaatsvond. Van een voorstal was geen sprake. De boerderij had nog geen voordeur in de voorgevel, maar een zijdeur, de achtergevel bestond nog gedeeltelijk uit gepotdekselde planken en de schouw stond, in tegenstelling tot de andere boerdeijen in de buurt, tussen de woonkeuken en de zijkamer, in plaats van tegen de muur tussen woon- en stalgdeelte. Direct ernaast, tegen de buitengevel bevond zich de bakoven. De boerderij vertoonde bovendien nog een primitief bouwkundig kenmerk: de sporen van de kap werden nog niet door spanten ondersteund. Op het erf stond een bakhuis en een kolenschuur. De boerderij had de bijnaam “Villa Scheefdak”. Hier woonde de familie Van den Heuvel (kolenboer), later verkochten zij de boerderij aan de familie Van Maasacker, die ernaast woonde op nummer 34. Zij verhuurden de boerderij aan de familie Loderus. De bouwvallige boerderij werd afgebroken door de familie Van Maasacker, omdat zij er een nieuw huis wilden bouwen. Zij kregen echter geen bouwvergunning meer en het terrein bleef onbebouwd. De oude kolenschuur staat er nog wel; deze nu als paardenstal. De meidoornhaag die het perceel ook nu nog omzoomd stond rondom de boerderij.

Bronnen: Familie Van Maasacker en het boek Traditionele boerderijen in Noord-Brabant door dr.ir. J.A. Hendrikx.

naar boven

 

Van riet naar pannen
Vroeger waren de boerderijen tot onderaan met riet of stro gedekt. Rond 1875 is het de mode geworden om het onderste deel van het dak met pannen te bedekken. Men vond dat mooier. Er kwam meer ventilatie, maar in de winter werd het wel kouder op de deel. Dat werd grotendeels verholpen door zogenaamde stro- of pannenpoppen tussen de pannen te stoppen die weer en wind buiten moesten houden. De grote voordelen van het dekken met pannen waren onder andere minder brandgevaar en lagere premies voor de verzekering van de brandassurantie. Vroeger lag er op het erf overal hooi en stro, stonden er mijten en takkenbossen her en der. Als er dan brand uitbrak was een boerderij met zo’n laag dak natuurlijk een makkelijke prooi voor de vlammen!

Hierna werden ook de houten wanden of ‘stro-leem-vlechtwerkwanden’ vervangen door muren van steen die een grotere draagkracht bezaten en dus in staat waren meer gewicht te dragen.

Het hoger optrekken van de zijgevels was een logisch vervolg. Hierdoor ontstond vaak wel een ‘knik’ in het dak, maar dat nam men voor lief. Een handige bijkomstigheid was dat er binnen in de boerderij meer bergruimte ontstond op de zolders. Dat was erg handig voor het houden van kippen.

Een dak van stro betekende armoede. Stro had men zelf, en zelfs bij een huurboerderij moest de pachter hiervoor stro reserveren. Riet moest aangekocht worden en pannen zéker. Wat later kwamen ook de vorstpannen in zwang. Dit gebeurde voorheen met graszoden en donderplanten (Sempervivum).

naar boven

 

533 jaar Hofstad De Gansheuvel
(door Joost Kocken)
(Bedoeld wordt de voormalige boerderij tegenover Hoekstraat 1 die later tot schuur werd verbouwd)

De namen van de Huisselingse hofstad, die in 1542 eigendom werd van Wouter Celen zoon, en de voorafgaande en latere eigenaren.
In 1477 bekend onder de naam ‘Herman Bonen hoffstath’;
In 1534 als ‘Herman Hoffstath’;
In 1542 is het eigendom van Aert Zebert Jans s. en later dat jaar van Wouter Celen zoon (door koop van Aert Zebert Jans)
In 1566 staat het bekend als ‘Wolter Ceelen erven hoffstath’;
In 1569 zijn de ‘Erfgenamen Wolter Ceelen’ eigenaars en in 1570 is dat Johan Wolters, een der erfgenamen;
In 1580 staat het bekend als ‘Johan Wolters hofstath’ en de eigenaar is Johan (= Jan) Wolters;
In 1597 als ‘Ceelen hofstath’, met als eigenaar Ceel Jans de Cock, zoon van Jan Wolters;
Tussen 1597 en 1644 onbekend hoe het werd genoemd, maar bekend is dat ergens in de 17e eeuw Teunis Ceel Kocken eigenaar is;
In 1644 wordt het ‘Sint Thonnis hoff’ genoemd en is Ceel Teunis Kocken eigenaar;
In 1695 is dat Marij de weduwe van Ceel Teunis en in 1703 Jan de Cock, zoon van Ceel Teunis;
In 1715 wordt het ‘Cocken hoff’ genoemd en zijn de Erfgenamen van Jan de Cock eigenaar;
In 1716 staat vermeld ‘Den hoff van ..’ .. de kinderen van Jan de Cock en later in 1716 wordt Antonetta de Cock, dochter van Jan genoemd;
In 1733 en 1760 ‘Jan de Kockshoff’, nog genoemd naar de oude eigenaar;
In 1738 Huis, hof .. op den Gansheuvel(*) en is het in eigendom bij Antonetta de Cock x Henrick Maes, Zij verkopen het aan Ruth Lamers Kleijnen;
In 1741 wordt het dus ‘Ruth Kleijnenhoff’ genoemd;
In 1785 is Gerardus de Kleijn, zoon van Ruth, eigenaar en die verkoopt het weer aan Hendrik van den Berg;
In 1825 staat het bekend als ‘Huis, hof .. op de Gansheuvel’ en Hendrik van den Berg verkoopt het aan Wouter van Aar voor ƒ 700,-;
In 1860 ‘Huis, schuur, erf, boomgaard, tuin en bouwland sectie B.148-151’, in eigendom van de erfgenamen van Wouter van Aar (zijn weduwe Isabella Wilms is vruchtgebruikster);
In 1871 wordt het verkocht aan Hermanus G. Elemans;
In 1893 zijn de erfgenamen van Hermanus G. Elemans de eigenaars;
In 1924 wordt het verkocht aan Hendrikus Jac. Elemans;
In 1928 is het huis is niet meer als woonhuis aanwezig (het is in 1927 verbouwd tot schuur);
In 1960 volgt er een boedelscheiding: de erfgenaam is Henri Elemans, en er staat nu een nieuwe schuur;
Ook in 2005 is het nog in eigendom van Henri Elemans ‘van het Hoekstraatje’;

In 2007 wordt de tegenoverliggende woonboerderij en de genoemde schuur (voormalige boerderij) bij gebrek aan opvolging door Henri en Truus Elemans-Snoek verkocht aan de familie Cornelissen-Woltering.

* In 1738 wordt de hofstad omschreven als 1½ morgen op den Gansheuvel, bestaande uit huijs, hoff, boomgart, schuer en backhuijs. Het cijnsregister hanteert ca. 1695 en ca. 1761 een maat van 7 hond. In 1825 1 bunder en 28 roeden = 1,28 ha. In 1832 kadastraal bekend Huisseling sectie B.148 t/m 151 huis, schuur, erf, boomgaard en bouwland groot 1.20.20 ha.
Verzameling Joost Kocken, 2010.

naar boven

 

Boerderij van het jaar verkiezing in 2003

De boerderij van Herman en Riek van Aar-van Breughel aan het Daalderstraatje 2 wordt genomineerd als Boerderij van het jaar in Brabant. Helaas grijpen ze net naast de prijs en wordt een boerderij in Boekel, die nog in bijna originele staat verkeerd, als winnaar uitgeroepen.
De Stichting ‘De Brabantse boerderij’ kiest al sinds jaar en dag een orginele oude boerderij voor de zogenaamde ‘erepluim’ en een best gerestaureerde oude boerderij voor de ‘boerderijenpluim’. In 2024 is een boerderij in Boerdonk verkozen tot mooiste Brabantse boerderij.

naar boven

 

Vergane glorie
Hieronder een fotocollage van boerderijen, woonhuizen en belangrijke gebouwen die uit het Huisselingse straatbeeld zijn verdwenen. Voor zover als er foto’s voorhanden zijn. Deze collage gaat over de woningen die sinds de eerste kadasterkaart uit 1826 langs het oude stratenplan zijn verdwenen. Gesloopte woningen in de nieuwbouwwijken zijn in dit hoofdstuk niet meegenomen. Van het stukje Maasdijk tussen de Staaijstraat en Maasdijk 27, dat heel vroeger óók Huisseling was, zijn geen afbeeldingen beschikbaar. Verdwenen bedrijfsgebouwen zijn opgenomen in de desbetreffende hoofdstukken bij ´Beroepen & Verenigingsleven’.

Maasdijk en Doolhof:

Op een kaart uit 1925 staat aan de Maasdijk een huis ingetekend tussen Roelofs (29) en Lansdaal (Doolhof 15). Daar is mij verder nog niets over bekend.

In de hoek Johan van Willigenstraat-Doolhof stond in later jaren een huisje tussen Van Zanten (Doolhof 14) en Broes (Doolhof). Wie hier woonden is mij nog niet bekend.

Graafsestraat (en Blauwe Kei – Ganzenweg):

Contre Escarpe:

Stationssingel:

 

Mgr. Zwijsenstraat, Grotestraat (deel 1) en Middingstraat:

Van de boerderij op de hoek Grotestraat – Daalderstraatje zijn geen foto’s beschikbaar en momenteel zijn er ook geen verdere gegevens over bekend. Het pand staat op de kaarten van rond 1880 en is afgebroken rond 1900. Het was in gebruik als tolhuis / café.

Daalderstraatje en Hoekstraat:

Van de boerderij voorheen bij Daalderstraatje 1 zijn ook geen afbeeldingen beschikbaar. Hier woonden vanaf 1832 achtereenvolgens Jan Dorus van Aar, Christiaan & Maria Elizabeth van Aar-van Zuijlen, Piet van Aar (‘Botte Piet’) & Maria Jans(?), Engelbert & Wilhelmina van Aar-de Vaan, Toontje & Ida van Aar-van Gelder en knecht Willem Gremmen, en als laatste Toon van der Horst & ? Kersten. Zij verhuisden naar Deursen. Het huis is waarschijnlijk vanwege bouwvalligheid gesloopt.

In 1935 werd de oude boerderij aan de Hoekstraat 1 zo goed als geheel vernieuwd. Van het oude hallehuis met middenlangsdeel rest momenteel alleen nog een deel van de spanten in het achterhuis. Architect Piet Elemans ontwierp een moderne T-boerderij met dwarsdeel. In de oude boerderij woonde in 1832 Peter van Aar. In 1860 Hermanus en Johanna Maria Elemans-Kocken, daarna drie van hun kinderen, namelijk Wilhelmus, Hester en Theodorus Elemans. Dan komen neefje Drikus (van de Heinenhof) en Miet Elemans-Schamp in de boerderij wonen. Zij zorgen in 1935 voor de herbouw van de boerderij.

Grotestraat (deel 2) en Meerstraat:

Van het voormalige huis van de familie Grad Kocken bij Grotestraat 33, dat in 1932 afbrandde, is geen afbeelding beschikbaar! In dit huis woonden achtereenvolgens: Kinderen Dirk de Bruijn (1832), Arnoldus & Isabella Elemans-Kocken(?), Jan & Maria Elemans-Kroonen (de ouders van architect Piet Elemans), Willem & Anna Maria Kocken-Lamers (“Willem uit de Meerkes”) en Grad & Hermina Kocken-van Aar.

Op de oude kadasterkaarten is ter hoogte van Grotestraat 54 een boerderij ingetekend met een andere plattegrond dan de huidige T-boerderij. Deze boerderij is in de 19e eeuw vervangen door het huidige pand met statig voorhuis. In de oude boerderij woonde in 1832 Antoon de Kleijn. Na hem woonden hier Willem & Louisa van de Wiel-van Aar en hun kinderen en nicht Lamberdina de Kleijn en Petrus en Christina van de Wiel. In 1860 woont Anna Margaretha Kocken er bij in een apart gedeelte. De familie Van de Wiel kwam uit Escharen, Van Aar en de Kleijn waren Huisselingse families. Willem was hoofdonderwijzer, koster en organist. Mogelijk is de boerderij ten tijde van zoon Albertus van de Wiel (x Johanna van de Ven) vervangen. Van de Wiel was bestuurslid van diverse organisaties, onderwijzer, gemeentescretaris (ontvanger) en later burgemeester. Ook was in die tijd in het pand het raadhuis en de verzekeringsmaatschappij van de NCB gevestigd. Wellicht betaalde de gemeente Huisseling-Neerloon mee aan de ‘upgrading’ om het ook als raadhuis te kunnen gebruiken. Van het oude pand is geen afbeelding beschikbaar.

Hamstraat / Boschakker / Den Dam / Nieuwe Efsestraat:

Op Hamstraat 2 staat nu een boerderij met middenlangsdeel dat er tot aan de grondige sloop / verbouw van 2026 nog oud uit zag en als gemeentelijk monument bekend stond. Het huis zelf dateert van 1912. Het is gebouwd op de kelder van de voorganger, met behoud van de spanten in het achterhuis. Deze stond al ingetekend op de kadasterkaart van 1826. De vloedkamer met alcoven (bedsteden) zijn bewaard gebleven als latere aanbouw van het oude huis uit 1894. Tegen de rechterflank stond een houten broedlokaal uit 1928. Van dit alles resteert straks nog zeer weinig! In het oude pand woonden in 1832 Marcellus & Catharina van Huisseling-van Ochten. Daarna woonden hier Hubertus & Johanna Voet-van den Bergh, die het huis dus in 1912 herbouwden.

Op de plek waar nu Hamstraat 3 is, stond het voormalige brouwershuis van de familie Kocken. Hier woonden in 1832 Marcellus en Jan Wouter Kocken. In 1860 is het pand in tweeën gedeeld. Op B45a woont Wilhelmus van Aar; op B45b wonen Peter Velt en Wilhelmina Caspers. Daarna werd het gesloopt, tegelijk met het naastgelegen pand met huidig adres Grotestraat 61. Er verscheen toen één nieuwe boerderij ten tijde van Martinus van de Sluis. Pas begin jaren ’70 verrees hier de huidige Hamstraat 3.

Van het huis van de familie Antoon en Johanna de Kleijn-van Duren, tussen Hamstraat 11 en Boschakker 2 is geen foto beschikbaar. Op oude kaarten is dit huis nog aangegeven, midden in het stroomgebied van de oude Maasmeander. Hier woonden op het laatst zoon en dochter Aart en Ida de Kleijn. Na het overlijden van Ida kocht buurjongen Sjaak van Gaal het bouwvallige huis, maar hij kreeg geen vergunning voor herbouw. Het huis werd gesloopt en Sjaak verhuisde buiten Huisseling.

Volgens Jan van Gaal stond er tussen Boschakker 1 en 2 nog een klein huisje van Drikus Jansen. In 1860 was B49 en woonden hier Johannes & Hermina van Rooij-Kuijpers en Helena Maria van Waltrop. Hiervan is geen foto beschikbaar.

Van het vroegere huis tussen de Boschakker (Hamstraat) en Den Dam is geen foto beschikbaar. Deze stond ongeveer waar nu de rotonde met De Bulk is. Van de oude bewoningsgeschiedenis is niet veel bekend. Mogelijk woonde hier de familie Heesen die er een café hadden. Begin 20e eeuw komen hier Arnoldus & Aleida Schraven-Versteegh te wonen met hun kinderen Arnold, Herman, Cornelis, Marie en Hubertus (Hubertus is de opa van Huub van Aar). Zij hebben er een kapsalon, kleermakerij en bierhuis. Daarna wonen hier een tijdje Thijs & Marie van Roosmalen-Schraven die weer naar het ouderlijk huis van Thijs aan de Grotestraat 59 verhuizen. Het huis komt dan leeg.
In de jaren ’30 raakt de familie Bertus & Hanneke van Gaal-van Dieten failliet en zij moeten hun huis aan de Woordstraat 2 noodgedwongen verkopen. Zij kunnen de leegstaande boerderij van Van Roosmalen huren en gaan daar met hun grote gezin wonen. Het verhaal gaat dat Van Roosmalen in 1946 de boerderij in brand heeft gestoken om het gezin eruit te krijgen. Zij verhuizen dan naar de oude school die door het kerkbestuur als noodwoning wordt ingericht.

Aan Den Dam stond vroeger een oud hallenhuis met de achtergevel half in de Huisselingse Dam gebouwd. Het zou hier in eerste instantie gaan om overzetcafé / wachthuis ‘De Huisselingse Hut’ van Cornelissen-van der Lee, maar die stond schijnbaar aan de andere zijde van de dam. Dat was een houten keet die kon worden afgebroken bij hoogwater. Den Dam 2 was toch echt een ander pand. Hier woonde heel vroeger al een Van Grunsven, de opa en oma van de opa van de huidige bewoner Don van Grunsven. Dit zouden Peter & Maria van Grunsven-Holden moeten zijn. Al in 1735 trouwde in Huisseling een ‘Mari Gisb. Grunsven met Anton van Tiel’. Peter en Maria hadden een zoon, Nicolaas die was getrouwd met Catharina Elemans. Via vererving kwam neef Niek van Grunsven uit Demen in de boerderij wonen. In het oude huis was toen een café. Niek was timmerleraar, maar omdat er weinig werk was begon hij samen met zijn zoons Herman en Anton een fruitbedrijf met de naam ‘Pomona’. Hij liet tegen het oude huis een nieuw voorhuis bouwen en verbouwde het oude achterhuis ingrijpend. Zie ook hoofdstuk Horeca en Ambachten & kleine middenstand.

In het stroomgebied van De Beerse Overlaat, voorbij Den Dam 4, stond café ‘De Huisselingse Hut’. De familie Hannes Cornelissen-van der Lee uit Herpen zou de uitbater zijn. Naar verluidt woonden zij in het oude huis aan de Sint Sebastianusstraat waar later de familie Antoon Roozen-van Rossum woonde.

Burgemeester Van de Wielstraat:

Direct naast de oude kerk stond de oude kosterij (schoolhuis) met links daarnaast de oude school. In 1882 werd er een nieuwe school en schoolmeestershuis gebouwd en in 1903 een nieuwe kosterij. In 1881 is de zogenaamde drie-eenheid ‘koster/onderwijzer/organist’ afgeschaft na het overlijden van Willem (Wim) van de Wiel. Het gezin Van de Wiel-van Aar woonde toen al op de Grotestraat 54, maar vóór die tijd woonde de koster/onderwijzer/organist in de oude kosterij (schoolhuis). Hier moeten, als het goed is (en het gebouw steeds dezelfde is gebleven), gewoond hebben: Jacobus van Summeren, Henrick Wilberts van Schaijk, Geurt van Niethuijsen, Simon Peerboom, Nicolaus van den Hoven & Guilhelmina van den Berg, Rudolph Kuijpers, Hermanus Hendrikszoon Elemans, Antoon Smits en mogelijk nog even Willem & Louisa van de Wiel-van Aar.

Recht tegenover de Lange Del stond de voormalige oude boerderij Burgemeester van de Wielstraat 3. Hiervan is geen afbeelding beschikbaar. In 1832 wonen hier Hendrik & Clara Reijs-van Aar. In 1860 Theodorus Reijs (hoofdbewoner) en broer en zussen Franciscus, Hendrica en Maria Anna Reijs. De boerderij werd gekocht door buurman Wouter Boeijen (van nr. 1 en getrouwd met Woutrina van Wetten) en gesloopt na het gereedkomen van de nieuwbouw pal links ernaast, in 1921. Dat is de huidige boerderij op dit adres.

Tussen Burgemeester Van de Wielstraat 3 en 7 stond ook een boerderij. Hiervan is geen afbeelding beschikbaar. De boerderij werd rond 1880/1881 gesloopt en de bouwmaterialen zouden zijn gebruikt bij de bouw van nummer 5 (achter nummer 7). Vóór 1695 woonden hier Willem Hermens ‘de Prins’ (Princen) & Ceelken N.N. Via zoon Willem Willems was in 1695 kleinzoon Jan Boes de erfopvolger. Het bleef in bezit van de familie Boes tot 1751 toen Tomas Zeelands het kocht, die het weer verkocht aan Maria van der Wielen. Eens had in dit huis de Zwartmakersbende van Kobus van der Schlossen een brandbrief gestoken. Van der Schlossen werd ervan beschuldigd dat hij na de dood van Willem Princen (†1694) een brandbrief in diens huis te Huisseling had gestoken. Hij schijnt daar al eerder ingebroken te hebben.
In 1786 Maria van der Wielen de boerderij over aan Jan Paschalis & Corina Kocken-van Leur. ‘Huis en hof of gelegen te Huisseling, groot 8 hond met bakhuis, schuur en stenen put en verder al wat aard en nagelvast is.’ Ten behoeve van de minderjarige kleinkinderen van Quirina (Corina) wordt rond 1832 toestemming verleend voor verkoop van deze boerderij. 1 Deel aan buurman Hendrik Reijs en 1 deel aan ene Hartjes. In 1879 erft Adrianus van der Wielen een zuidoostelijk en een noordoostelijk deel; Hendrikus van der Wielen (x Maria Elemans) erft zuidelijk en westelijk (boomgaard) een deel, waarop hij Burgemeester Van de Wielstraat 5 laat bouwen (1881) met hergebruik van materiaal van de oude boerderij van Princen. Gesloopt in 1880.

Woordstraat en Hongerveldstraat:

Tot 1901 staat aan de Woordstraat 18 de oude boerderij van de familie Donkers. In 1832 staat de boerderij op naam van Lambert van den Boogaard (x Petronella van der A??). In 1860 wonen hier Nicolaas & Hendrika van den Boogaard-Elemans en Petronella en Dorothea van den Boogaard en Johannes Petrus, Johannes Hubertus en Nicolaas Donkers. Dan Johannes Petrus & Theodora Donkers-van den Boogaard. In maart 1889 emigreren Johannes Petrus Donkers en Theodora van den Boogaard met zes kinderen vanuit Huisseling naar Faribault in Minnesota. Ze verkochten hun huis aan de aan Martinus Bernardus (Thijs) Coenen en zijn vrouw Theodora Elemans (Er is in de familie Coenen sprake van een ‘Jan-Oom Coenen’ die het huis van Donkers overnam, maar dat is nog zeer onduidelijk). De families Coenen en Donkers waren via Van den Boogaard en Elemans sterk aan elkaar gerelateerd, zodat het huis wél in de familie bleef (zie Hamstraat 11). In 1901 herbouwen Thijs en Theodora de boerderij.

Heuveleindstraat / Beving / Dortestraat / Ringelenburg:

Van het oude huis van de familie Custers aan de Heuveleindstraat 4 is geen afbeelding beschikbaar. Hier wonen in 1832 al Martinus & Maria Anna Custers-van den Berg en zoon Piet Custers (Maria Anna is een dochter van Hubertus & Oda van den Berg-van Aar en een zus van Bertus van den Berg van Hongerveldstraat 2). Na hen wonen hier zoon Piet & Johanna Custers-Peters, dan zoon Tinus & Maria Custers-Jansen en zoon Theo Custers (vrijgezel). De boerderij brandt af en er komt een nieuw woonhuis voor de familie Custers-Jansen.

Van de oude boerderij van de familie De Zwart aan de hoek Heuveleindstraat / Beemdenweg is geen afbeelding beschikbaar! Hier woonden in 1832 Mathijs & Cornelia Keijzers-van den Berg en hun nazaten.

Van het oude huis aan de Ringelenburg 3 is geen afbeelding beschikbaar! Hier woonde in 1832 Hendrik van der Venne, zoon van Dominicus van der Venne & Maria Jansen van Zeelandt die er mogelijk al woonden. Dan woont hier Van Aar (bijnaam “de Sint Jan”), de ouders van onder andere Wim van Aar (=Engelbert & Wilhelmina van Aar-de Vaan, zie Daalderstraatje 2). Dan komen hier Tinus & Allegonda Stoots-Sanders te wonen. Tinus werkte bij het spoor maar stopt daarmee en wil boer worden en koopt de boerderij van Van Aar. Dit plan mislukt en het gezin verhuisd naar Nijmegen. Zij verkopen aan klompenmaker Van Loon uit Herpen. In 1934 brand de boerderij af na een mislukte poging om de brandverzekering te tillen. De familie Stoots-Sanders komt weer terug naar Huisseling en bouwt op dezelfde plek een nieuw huis. In 1935 woont tijdelijk de familie Saedt bij hen in (na terugkomst uit Indië voor werk bij de landmacht).

Heeft iemand nog aanvullende foto’s? Laat het even weten via het prikbord of het contactformulier!

 

naar boven